Reforma gospodarcza, którą przeprowadził Leszek Balcerowicz w 1990 roku, była jednym z
najważniejszych wydarzeń w historii transformacji Polski po 1989 roku. Wprowadzenie tzw.
„terapii szokowej” miało na celu szybkie przekształcenie socjalistycznej gospodarki
planowanej w gospodarkę rynkową, co w obliczu załamania systemu centralnie
planowanego było niezbędne. Została wdrożona przez rząd Tadeusza Mazowieckiego i
miała na celu uporządkowanie sytuacji makroekonomicznej, stworzenie warunków do
rozwoju wolnego rynku oraz sprowadzenie Polski na drogę integracji z krajami Zachodu.
Choć reforma ta była konieczna, niosła ze sobą olbrzymie koszty społeczne, które w
pierwszych latach po jej wdrożeniu były odczuwalne przez obywateli.
Geneza reformy i jej cele
Reforma Balcerowicza była odpowiedzią na katastrofalny stan polskiej gospodarki po 1989
roku. Polska borykała się z hiperinflacją sięgającą ponad 600% rocznie, ogromnym
deficytem budżetowym, niedoborem towarów oraz zacofaniem przemysłowym w porównaniu
do państw zachodnioeuropejskich. W tej sytuacji szybka zmiana struktury gospodarki
wydawała się konieczna. Leszek Balcerowicz, który objął stanowisko ministra finansów w
rządzie Mazowieckiego, zaproponował zestaw reform, które miały na celu stabilizację
sytuacji makroekonomicznej i przemiany strukturalne.
Celem reformy było wprowadzenie mechanizmów rynkowych w miejsce centralnego
planowania. Plan Balcerowicza opierał się na czterech głównych filarach:
1. Uwolnienie cen – wprowadzenie wolnego rynku i eliminacja sztucznego ustalania cen
przez państwo.
2. Stabilizacja makroekonomiczna – walka z hiperinflacją poprzez ograniczenie
wydatków publicznych i wprowadzenie polityki restrykcyjnej.
3. Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych – w celu zwiększenia efektywności
gospodarki oraz zmniejszenia roli państwa.
4. Liberalizacja handlu – redukcja barier celnych i umożliwienie swobodnego przepływu
towarów i usług.
Proces wprowadzenia reformy
Reforma rozpoczęła się w styczniu 1990 roku i była realizowana w sposób zdecydowany i
szybki. Pierwszym krokiem była uwolnienie cen, co miało na celu przejście od gospodarki
centralnie planowanej do gospodarki rynkowej. Ceny towarów i usług, które wcześniej były
ustalane przez państwo, zostały uwolnione, co natychmiastowo doprowadziło do ich
gwałtownego wzrostu. W wyniku tej decyzji, w pierwszych miesiącach po wdrożeniu reformy,
ceny wzrosły kilkakrotnie, co w krótkim okresie doprowadziło do drastycznego wzrostu
inflacji. W 1990 roku inflacja wyniosła prawie 600%.
Równocześnie wprowadzono politykę monetarną, której celem było ograniczenie deficytu
budżetowego i zahamowanie inflacji. Wprowadzono twardą politykę finansową, a stopy
procentowe zostały podniesione, co miało na celu przyciągnięcie kapitału i zniechęcenie do
zaciągania kredytów, które mogłyby napędzać inflację.
W kolejnych latach Balcerowicz skoncentrował się na prywatyzacji przedsiębiorstw
państwowych. Celem było przeniesienie własności publicznej w ręce prywatne, co miało
przyspieszyć modernizację przemysłu i poprawić efektywność gospodarki. Prywatyzacja
odbywała się głównie poprzez sprzedaż państwowych zakładów i umożliwienie inwestycji
zagranicznych. Liberalizacja handlu była kolejnym krokiem, który miał ułatwić Polsce
integrację z rynkiem międzynarodowym, w tym z Europejską Wspólnotą Gospodarczą.
Społeczne skutki reformy
Reforma miała także skutki społeczne, które w pierwszych latach po jej wdrożeniu były
bardzo odczuwalne. Wzrost cen produktów podstawowych, w tym żywności, spowodował
pogorszenie sytuacji materialnej wielu obywateli. Dodatkowo, uwolnienie rynku pracy oraz
prywatyzacja przedsiębiorstw prowadziły do wzrostu bezrobocia, które w pierwszych latach
transformacji osiągnęło rekordowe poziomy. Przedsiębiorstwa państwowe były zamykane
lub restrukturyzowane, a pracownicy, którzy wcześniej byli zatrudnieni w tych zakładach,
stawali przed problemem znalezienia nowej pracy.
W tym czasie Polska zmagała się także z ubóstwem, zwłaszcza wśród osób starszych i tych,
którzy stracili swoje miejsca pracy. Profesor Antoni Dudek, komentując ten okres, zauważył,
że „sytuacja społeczna była bardzo trudna. W pierwszych latach reforma powodowała duże
napięcia, jednak z perspektywy czasu można ocenić, że była to cena, którą należało
zapłacić za transformację”¹.
Krytyka i kontrowersje
Reforma Balcerowicza, mimo jej skuteczności ekonomicznej, była przedmiotem licznych
kontrowersji i krytyki. Przeciwnicy zarzucali jej zbyt szybkie tempo wdrażania, brak ochrony
najsłabszych grup społecznych oraz niewystarczające przygotowanie instytucjonalne do tak
radykalnych zmian. Niektórzy ekonomiści wskazywali, że reformy mogłyby zostać
przeprowadzone w sposób bardziej zrównoważony, minimalizując koszty społeczne.
Zarzucano również, że Polska zbyt szybko otworzyła swój rynek na konkurencję
zewnętrzną, co doprowadziło do upadku wielu rodzimych przedsiębiorstw. W tym kontekście
pojawiły się głosy, że reformy, choć konieczne, mogłyby zostać przeprowadzone z większą
troską o społeczną sprawiedliwość i ochronę obywateli przed skutkami transformacji.
Skutki długofalowe i ocena reformy
Mimo początkowych trudności społecznych, reforma Balcerowicza w długim okresie
przyczyniła się do stabilizacji gospodarki i umożliwiła rozwój Polski w kolejnych latach.
Dzięki wprowadzeniu twardych zasad rynkowych, hiperinflacja została opanowana, a w kraju
zaczęły pojawiać się inwestycje zagraniczne, które przyczyniły się do rozwoju sektora
prywatnego. Polska, dzięki stabilnej gospodarce rynkowej, stała się atrakcyjnym partnerem
dla międzynarodowych inwestorów, co pomogło w przyciągnięciu kapitału i technologii.
Reforma umożliwiła Polsce także integrację z Unią Europejską, co otworzyło przed Polską
nowe możliwości rozwoju. Ponadto, w wyniku prywatyzacji, powstał dynamiczny sektor
prywatny, który stał się podstawą rozwoju polskiej gospodarki. Wzrost konkurencyjności
gospodarki doprowadził do wzrostu PKB na mieszkańca, a poziom życia Polaków zaczął się
poprawiać.
Podsumowanie: Wyzwania i osiągnięcia reformy Balcerowicza
Reforma Balcerowicza była kluczowym krokiem na drodze do przekształcenia Polski w
nowoczesną gospodarkę rynkową. Choć jej efekty społeczne były trudne do zaakceptowania
przez część społeczeństwa, w długofalowej perspektywie reforma umożliwiła Polsce szybki
rozwój, a jej skutki w postaci stabilności gospodarczej i rozwoju rynku były nieocenione.
Leszek Balcerowicz, podejmując decyzje o radykalnych reformach, zrealizował cel, który
okazał się niezbędny dla dalszego rozwoju Polski.
Przypisy
1. Dudek, A. (2015). Transformacja gospodarcza Polski po 1989 roku: Zmiany i
konsekwencje. Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Balcerowicz, L. (1998). Strategia dla Polski: O reformie gospodarczej. Wydawnictwo
Uniwersytetu Warszawskiego.
3. Dudek, A. (2023). Historia polityczna Polski 1989–2023. Wydawnictwo Znak.
Bibliografia
1. Dudek, A. (2015). Transformacja gospodarcza Polski po 1989 roku: Zmiany i
konsekwencje. Wydawnictwo Naukowe PWN.
2. Balcerowicz, L. (1998). Strategia dla Polski: O reformie gospodarczej. Wydawnictwo
Uniwersytetu Warszawskiego.
3. Dudek, A. (2023). Historia polityczna Polski 1989–2023. Wydawnictwo Znak.